• Het gezin Hendriks anno 2017 uit de documentaire ‘Dit Waren Wij’. Van links naar rechts: broer Beer, moeder Ellen, vader Rob, filmmaakster Josefien Hendriks en zus Lot.

    pr
  • pr

Inkijkje in gezin tijdens film

SCHOORL Filmhuis Schoorl in de Blinkerd is relatief nieuw. De programmeurs stelden zich daarom de vraag: 'Wat voor filmhuis willen we eigenlijk zijn en hoe doen we dat?' Na wat brainstormen werd één ding duidelijk. Ze willen niet alleen een filmhuis zijn voor liefhebbers van arthouse-films, maar voor iedereen in het dorp. Het filmhuis kan zelfs verbinding leggen tussen de 'duindorpers'. Sterker nog, bewoners van Schoorl mogen meedenken over de programmering.

Patricia Wessels

Een nieuw concept werd geboren: één keer per maand wordt op vrijdagavond een film vertoond, die gekozen of gemaakt is door iemand uit het duindorp. Op deze manier worden de inwoners van Schoorl meer betrokken bij het filmhuis. En omdat er regelmatig een inleiding of nagesprek is over een thema uit de film, werkt het ook verdiepend. De ene keer kan het publiek in gesprek met de filmmaker, een andere keer vertelt een scenarioschrijver iets over het knappe scenario van de film of deelt een duindorpeling wat hij het belang vindt van de film van zijn keuze. Zo leer je elkaar beter kennen en krijg je via de ander een nieuwe manier aangereikt om naar de film te kijken.

GESPREK MET DE MAKER Ook voor kinderen is er vanaf dit seizoen iedere eerste vrijdag van de maand om 16.00 uur een jeugdfilm met soms ook een gesprek met de maker. Binnenkort draait de film Dikkertje Dap en na afloop mogen de kinderen vragen stellen aan de (Bergense) scenarioschrijfster. Afgelopen vrijdag werd voor volwassenen de aftrap gegeven met de film 'Dit Waren Wij' (2017), van de Schoorlse filmmaakster Josefien Hendriks.

Terwijl het publiek een intiem inkijkje krijgt in het gezin waarin Josefien opgroeide, is dat voltallige gezin in de zaal aanwezig, om na afloop mee na te praten. Josefien Hendriks stelde de documentaire samen uit materiaal van haar beide ouders. Ze mocht dagboekfragmenten van haar moeder gebruiken en maakte een selectie uit ruim honderd uur familiefilmpjes die haar vader schoot in de jaren tachtig en negentig. Anders dan de meeste vaders filmde hij niet alleen vakantiekiekjes en hoogtepunten, maar vooral het gewone dagelijks leven, van slapende kinderen tot ruzies. Inclusief zijn eigen, vaak cynische, commentaar vanachter de camera.

Eerste indruk: een doorsnee progressief gezin in de jaren tachtig en negentig. Ouders beiden leraar Nederlands, drie kinderen, borstvoeding in het openbaar en alles werd hard benoemt, met het cynische ondertoontje dat in die jaren veel gebezigd werd door grootstedelijke hogeropgeleiden. Gaande weg blijkt vaders cynische en vaak ook denigrerende commentaar, zich vooral op zoon Beer te richten. 'Au', denk je als kijker, terwijl het jongetje het schijnbaar gelaten, of stoïcijns ondergaat.

SCHRIKKEN Ook Josefien schrok hiervan toen zij de vele familiefilmpjes van haar vader digitaliseerde. Zij had filmacademie gedaan, dus dat klusje kwam op haar bordje. Al kijkend naar de bewegende beelden uit haar jeugd, merkte ze dat die niet altijd overeenkwamen met haar herinneringen. Daarin bestond een eenvoudige indeling: Haar oudere zus Lot was 'groot', haar broer Beer 'lastig' en zijzelf als jongste 'lief'. Maar in de beelden die ze zag vond ze haar broer helemaal niet zo lastig. Ze schrok daarentegen wel van het vaak neerhalende commentaar dat haar vader op hem had. Daaruit ontstond de noodzaak om deze film te maken. Al zag ze er enorm tegenop. Want ze  worstelde tegelijk met de vraag of dat wel mag, een film maken over je familie. "Ik moet voorzichtig zijn", zegt ze in een voice over. "Dit is mijn familie."

Waar vader Rob zijn gezin vastlegde voor de familie, maakt Josefien die beelden openbaar en dat is heel kwetsbaar, merkt ze. "Allerlei mensen hebben ineens een mening over de opvoeding van mijn ouders. De een herkent zich, de ander veroordeelt het. Dat was wel even wennen. Ik heb geleerd dat het commentaar vooral veel zegt over diegene die het geeft. Over zijn of haar eigen ervaringen en de bril waarmee wordt gekeken. Als je persoonlijke en kwetsbare films maakt breng, je daarmee ook iets op gang bij anderen. Vaak roept het op, dat anderen zich veilig voelen om ook hun eigen kwetsbare verhalen te delen. Ik merkte dat ook bij eerdere films."

Het mooie aan 'Dit Waren Wij' is, dat Josefien ook gefilmd heeft hoe haar ouders en broer en zus reageerden toen ze haar selectie uit vaders filmmateriaal voor het eerst zagen. Vooral de vader worstelde met zijn eigen cynisme, terwijl zoon Beer weinig moeite met de film leek te hebben. Hun gesprek in de keuken en de zelfreflectie van de vader, maken een hoop goed. Vaders bereidheid om kritisch naar zijn eigen rol te kijken, zonder zelfverwijt, maar met de kennis en levenservaring van nu, maken dat je als kijker ook weer empathie kunt voelen voor deze man. Zeker als hij zijn cynisme zelf ontmaskert als machteloos 'trucje'. Zelf kreeg hij weinig aandacht van zijn ouders. Dat kregen zijn kinderen in elk geval wel. "Negatieve aandacht is ook aandacht en dat komt wel degelijk voort uit betrokkenheid."

VOYEURS "Eigenlijk zijn jullie allemaal voyeurs", zegt vader Rob na afloop tegen het publiek als hij met zijn gezin op het podium heeft plaatsgenomen. Zo voelt het ook, als je zo dicht met je neus op andermans gezinsleven hebt gezeten. Vragen komen los: hoe het voor Beer was om de badinerende opmerkingen van zijn vader weer te horen. "Dat gebeurt in alle gezinnen denk ik wel. Een gezin is een kleine entiteit met z'n eigen mores. Het is belangrijk met empathie te kijken naar wat je met elkaar bent."

JALOERS Waarom benaderde de vader Beer zo? "Ik deed lelijk tegen Beer omdat ik jaloers was, denk ik. Het was een ongelooflijk onafhankelijk ventje. Het heeft wellicht een wat Freudiaanse achtergrond. Als vader vergelijk je je toch een beetje met je zoon. Beer was sterk, fysiek, spontaan, vrij, avontuurlijk, ondernemend en wild. Hij had een ongebreidelde energie. Op zijn leeftijd stak ik daar schriel bij af, ik was niet zo'n mannetjesputter, eerder verlegen en geremd. In de film daag ik hem uit dichter bij een wilde ezel te gaan staan. Hij durfde dingen die ik zelf nooit gedurfd had. Waar ik als kind op drie hoog achter woonde, mijn ouders nergens geld voor hadden en niet in staat waren veel affectie te geven, had Beer in alle opzichten meer mogelijkheden. Ik wilde het anders doen met mijn kinderen, er leuke sociale mensen van maken, maar mijn zoon deed daar niet aan mee. Die trok zijn eigen plan of kneep er tussen uit. Vroeger had ik die jaloezie nooit durven toegeven. Dat is het voordeel van ouder worden; ik heb niet meer zo de drang om een status op te houden."

Hoe kijkt hij naar het vaderschap van zijn zoon? "Beer is echt een schat voor zijn kinderen. Laatst, op vakantie, wilde zijn dochtertje hem plezieren en had de auto schoongemaakt met iets waar allemaal steentjes in zaten. De auto zat vol krassen en Beer ontplofte natuurlijk. Waar ik zelf heel lang boos gebleven zou zijn, herstelde hij heel snel en was daarna weer zo lief voor zijn kind. Hij is veel liefdevoller en heeft een veel warmere betrokkenheid bij zijn kinderen. Daar kan ik alleen maar heel dankbaar voor zijn."

STEMPEL  Hoe was het voor Beer om het stempel 'lastig' mee te krijgen? "Nu ik zelf kinderen heb, zie ik dat mensen in bijna ieder gezin de bagage uit hun verleden meenemen. Dat gold voor mijn vader en geldt ook voor mij. Het duurt een tijd voordat je je aan je eigen labels hebt ontworsteld. Ik was de natuurlijke bliksemafleider in het gezin."

Moeder Ellen: "Je was ook wel echt lastig hoor. Ik vond de opvoeding best heel zwaar. Al die keren dat je weer eens kwijt was, of dat we naar de ehbo moesten met een van de kinderen door jouw onbesuisdheid, die zijn niet gefilmd..." 

Josefien: "Iedereen heeft zijn eigen manier van naar de geschiedenis kijken. Soms is dat niet met elkaar te rijmen, maar er is niet één waarheid.
Zus Lot: "De kracht van deze film is dat ik sterker ben gaan beseffen hoe snel je stickers op kinderen plakt. Jij bent zus, jij bent zo. Het is belangrijk je daarvan bewust te zijn, want daarmee zet je iemand vast en beperk je je eigen manier van kijken. Aan de andere kant, Fien had deze film nooit mogen maken als we niet zo'n warm gezin waren."

Josefien: "We zijn allemaal een product van het gezin waaruit we komen. Iemand moet het doen, al die dingen die je van huis uit hebt meegenomen, ook de pijn, aankaarten. Daarom heb ik de film gemaakt. We steken onze kop niet in het zand en zijn er voorlopig nog niet over uitgesproken. Maar ik dacht dit redden wij wel, die kwetsbaarheid kunnen we aan."

'Dit Waren Wij' is in 2017 uitgezonden bij de VPRO en is nog te zien via uitzending gemist.